Voor jou gelezen

Het betekenisweb – Jeremy Lent

Het betekenisweb.

Jeremy Lent

Een gemeenschap, zegt Lent in zijn boek, kun je beschouwen als een intermenselijk betekenisweb. De mens is een betekenisgevend wezen. Je bent als mens een knooppunt in een interactief vlechtwerk van betekenissen. Zo’n betekenisweb ontstaat als ieder vanuit zijn of haar eigenheid bijdraagt aan het geheel. Lents favoriete citaat komt van Albert Schweitzer: ‘Ik ben leven dat wil leven te midden van leven dat wil leven’. Een betekenisweb ontstaat als je handelt vanuit dat besef.

Ik lees het boek van Lent met in mijn achterhoofd mijn onderzoeksvraag: hoe kan een betekenisweb bijdragen aan wederkerigheid? En hoe kun je als individu bijdragen aan het ontstaan van een betekenisweb?

Het betekenisweb – Jeremy Lent

Betekenissen ontstaan in ontmoetingen

Gisteren kwam een goede vriendin met haar nieuwe vriend bij ons op de koffie. Drie jaar na het overlijden van haar man. Het was een betekenisvolle gebeurtenis. Je leven voltrekt zich in een stroom van dit soort dagelijkse en niet-dagelijkse gebeurtenissen.
Hoe je handelt in grote en kleine gebeurtenissen hangt af van de betekenis die je geeft aan de ontmoetingen met anderen en met de wereld. Je ervaringen neem je mee naar toekomstige gebeurtenissen. Hoe kun je komen tot betekenisgeving in de ontmoeting met anderen?

Irene van Klaveren, professor of Pluralist Development Studies aan de Erasmus Universiteit Rotterdam, schrijft in haar aanbeveling bij het boek van Lent dat een samenleving die is gebaseerd op samenwerking in plaats van individualisme, en op complementariteit in plaats van op concurrentie, veel beter uitpakt voor mens en natuur. Van Klaveren benoemt hier de kracht die een betekenisweb tot stand brengt: samenwerken vanuit complementariteit.

Een mooi voorbeeld van samenwerken vanuit complementariteit zag ik laatst bij het Nederlands elftal vrouwenhockey dat speelde in het EK-toernooi tegen Frankrijk. Je zag de spelpatronen die ze bij de training hadden geoefend. Telkens waren er momenten van versnelling. Dan schakelde het elftal, bijna intuïtief, van spelpatronen naar betekenisweb en kwamen de spelers in een flow. De spelers handelden dan niet langer naar de patronen, maar naar een aantal principes die van betekenis waren zowel voor iedere speler als voor het team als geheel. Ik zag: improvisatie, lef, snelheid, toewijding aan het spel en aan elkaar. Plezier en creativiteit spatte ervan af. Samenwerken vanuit complementariteit brengt wederkerigheid teweeg tussen mensen. Wederkerigheid is de bereidheid tot wederzijdse afhankelijkheid met inbreng van ieders unieke bijdrage. Betekenisgeving is wederkerig. Enerzijds gééf je betekenis aan wat je meemaakt. Aan de andere kant bén je van betekenis voor anderen, door jouw aanwezigheid en je bijdrage. Betekenis emergeert in de ontmoeting tussen mensen. Betekenis is relationeel. Misschien is het beter te spreken van de mens als een betekenis-creërend wezen.

Wat is een betekenisweb en hoe herken je het?

Een betekenisweb is de ervaring van verbondenheid die je voelt in een groep of gemeenschap. De ervaring komt ‘tot leven’. Er is leven in de brouwerij. Betekenis ontstaat vanuit afgestemd handelen. Een betekenisweb beïnvloedt je handelen. Je wil graag jouw bijdrage leveren. Je voelt je gezien en gehoord, je bijdrage doet ertoe en je kijkt ernaar uit elkaar weer te ontmoeten.

Gebeurtenissen als bron van betekenis

Een betekenisweb komt tot leven als mensen met elkaar verbinden en ieder een unieke bijdrage levert. Belangrijk is dat die bijdragen complementair zijn zoals in het voorbeeld van het hockeyelftal hierboven. De flow ontstaat in de gebeurtenis van het samenspelen. Die verbondenheid maakt elke gebeurtenis uniek, kun je vooraf niet plannen en is ook niet te vangen in één definitie. Geen enkel tof feestje is hetzelfde.

Om te weten hoe een betekenisweb tot stand komt, kun je het beste zoeken in je eigen ervaringen. Neem het volgende voorbeeld: als familie zijn we een weekend bij elkaar en een van ons stelt voor een wandeling te maken. Buienradar kondigt een fikse regenbui aan. Mijn kleindochter zegt opgewekt: ‘ik ben niet van suiker’ en ze wil met regenjas op pad. Met haar enthousiasme trekt ze enkele twijfelaars over de streep. Anderen blijven thuis. Binnen een spelletje spelen heeft voor hen meer betekenis dan wandelen in de regen. In dit voorbeeld heeft de regenbui betekenis voor mijn kleindochter. Zij geniet van de geur van regen. De regenbui maakt de wandeling voor haar extra aantrekkelijk. Degenen die de bui trotseren voelen zich met elkaar verbonden en beleven plezier aan de wandeling. Voor de thuisblijvers is een spelletje spelen betekenisvol.

Het boek van Lent maakt je ervan bewust dat het begrip betekenisgeving een enorme gelaagdheid heeft. Neem het voorbeeld hierboven. Uit individuele betekenissen ontstonden nieuwe betekenissen voor de twee groepjes. Een groep wilde wandelen in de regen en de andere groep wilde binnen een spelletje spelen.

Je kunt naar diezelfde gebeurtenis kijken vanuit het perspectief van het familie-betekenisweb. Hoe nemen wij als familie besluiten? Blijkbaar laten we ons leiden door het principe dat er ruimte is voor verschillende behoeften, maar we zoeken wel naar verbinding. Vanuit een ander perspectief is de regenbui van betekenis voor de planten en de dieren, het ecologisch systeem waar wij deel van uitmaken.

Door persoonlijke betekenissen bijeen te brengen kan een groep of gemeenschap schakelen naar een ander niveau van samenwerken. Dat was bijvoorbeeld zichtbaar in het voorbeeld van het Nederlands elftal vrouwenhockey dat schakelt van min of meer vaste spelpatronen naar versnellen in verbondenheid vanuit een betekenisweb.

Het betekenisweb –  Jeremy Lent

……………….

Vraag:

kies een gebeurtenis die nog altijd positieve gevoelens bij je oproept. Vraag je af wat de betekenis was van die gebeurtenis voor het grotere geheel: de groep, de organisatie, de samenleving? Wat waren de leidende principes waardoor een betekenisweb tot leven kwam?

………………

Ook bij negatieve ervaringen is er sprake van betekenisgeving. Als jij mij slaat, sla ik terug of ik ga ervandoor.

……………….

Vraag:

kies een gebeurtenis die weerzin en verzet bij je opriep. Vraag je af welke betekenis je geeft aan die gebeurtenis. Is hier wellicht sprake van een negatief betekenisweb?

………………

Een voedende, zorgzame en uitdagende groep of gemeenschap motiveert de leden van de groep om zelf ook van betekenis te willen zijn voor anderen en voor het geheel. Bij negatieve ervaringen zal een onderstroom ontstaan van negatieve gevoelens. Ook dan kun je je voornemen een volgende keer een meer betekenisvolle bijdrage te leveren.

Hoe draag je bij aan de totstandkoming van een betekenisweb?

Een betekenisweb komt tot leven door trouw te zijn aan enkele uitgekiende leidende principes. Neem het volgende voorbeeld. Een aantal jaren geleden was ik bestuurslid bij het kleinste schooltje van Nijmegen: ‘Eigenwijs’. Leerlingen die vast waren gelopen op een van de Nijmeegse scholen waren welkom bij Eigenwijs. Deze leerplichtige leerlingen konden zichzelf niet meer motiveren om mee te doen met het aanbodgerichte gehoorzaamheidsonderwijs op hun school.

Dit stelde Eigenwijs voor de vraag: hoe kunnen wij voor deze leerlingen van betekenis zijn? Het team formuleerde enkele leidende principes voor Eigenwijs als gemeenschap. Deze leidende principes vormden samen een betekenisweb. Ik noem de drie belangrijkste:

1. Je mag hier zijn wie je bent.
2. Wij willen van betekenis zijn voor jou en je persoonlijke ontwikkeling, we willen dat je een diploma haalt en op jouw manier van betekenis kunt zijn in de maatschappij.
3. Als jij niet in beweging komt, gebeurt er niets.

Monique Volman, hoogleraar onderwijskunde aan de Universiteit van Amsterdam, deed samen met Berni Drop, directeur van Eigenwijs, onderzoek naar hoe het leerlingen verging bij Eigenwijs. Een van de conclusies was dat leerlingen gemiddeld zes maanden nodig hadden om hun weerzin tegen klassiek aanbodgericht onderwijs te overwinnen. Pas dan kon Eigenwijs voor hen van betekenis zijn. De meeste leerlingen namen uiteindelijk verantwoordelijkheid voor hun eigen ontwikkeling en behaalden hun diploma.

Terug naar de vraag: hoe kun je actief bijdragen aan de totstandkoming van een betekenisweb? Op basis van bovenstaande voorbeelden en geïnspireerd door het boek van Lent trek ik vier conclusies. Ten eerste: aan een betekenisweb liggen leidende principes ten grondslag. Belangrijk is om die leidende principes met alle betrokkenen te formuleren. Zoals in het voorbeeld van Eigenwijs hierboven.  Ten tweede: wees je ervan bewust dat betekenisgeving persoonsgebonden is en dat een betekenisweb verbonden is aan een gemeenschap. Om met betekenissen van mensen kunnen te werken, moet je elkaar bevragen. Ten derde: werk met zorg en betrokkenheid aan wederzijdse afstemming. Een betekenisweb komt pas tot leven in onderlinge verbondenheid van de leden van de groep of gemeenschap. Uit deze drie conclusies volgt een vierde: je kunt een betekenisweb niet plannen, niet organiseren, niet hiërarchisch vaststellen. Een betekenisweb vraagt om een dienende organisatorische context en dienend leiderschap.

Elkaar bevragen

Je handelt naar de betekenis die je geeft aan de dingen die in je leven gebeuren. Maar doorgaans ben je je daar niet van bewust. Dat komt door de complexe gelaagdheid en onderling verbondenheid van betekenissen.