Wijsheid in gebeurtenissen

'Stilstaan bij wat er gebeurt

'Stilstaan bij wat er gebeurt'.

Als je voortdurend tegen dezelfde problemen aanloopt of worstelt met hardnekkige vraagstukken, helpt het om kritisch te kijken naar gebeurtenissen waarin die problemen of vraagstukken zich voordoen.

Stilstaan bij wat er gebeurt

Waarom? Ten eerste: in een gebeurtenis waarbij je zelf aanwezig bent, kun je nagaan wat je denkt, wat je voelt, wat je zou willen en hoe je handelt. Als je wilt dat er iets verandert, moet je stilstaan bij wat je werkelijk wilt, anders denken en anders omgaan met je gevoelens. Dat helpt je om anders te handelen en dan krijg je andere uitkomsten. Een tweede reden is dat er in gebeurtenissen er vaak vaste patronen spelen tussen mensen: je eigen patroon (‘script’), het patroon van de ander, het patroon tussen jou en de ander en de patronen in het systeem. Patronen in het systeem zijn bijvoorbeeld ontstaan door oud zeer, een niet passende ordening in de organisatie of problemen met leiderschap in de organisatie. Juist die patronen van denken en doen staan wederkerigheid in de weg waardoor hardnekkige problemen en vraagstukken onopgelost blijven. Vraag is hoe je van die patronen te bevrijden.

Wat gebeurt?

Neem Ineke. Zij zoekt contact met mij voor coaching. Op de vraag waar ze tegenaan loopt, antwoordt ze: ‘Ik kom om in het werk. Het lijkt alsof alle activiteiten langs mij moeten, anders gebeurt er niets.’ Ik vraag haar om een voorbeeld. Ineke: ‘Bij Jan heb ik altijd het gevoel dat elk initiatief van mij moet komen. Laatst bij het overleg hield hij zich weer akelig op de vlakte’. Ik vraag Ineke naar een concrete gebeurtenis waarin dat speelde en wat er op dat moment met haar gebeurde. Ineke vertelt: ‘Oh, dat weet ik nog precies. We kwamen in de vergadering in een fase waarin we een besluit moesten omzetten in actie. Wie doet wat, wanneer en wat is er klaar als het klaar is? Zoals altijd gaat Jan dan in zijn papieren kijken, als een stille, onbereikbare afwezige.’ Ik vraag Ineke wat er met haar gebeurt op het moment dat Jan zo nadrukkelijk afwezig is in zijn aanwezigheid. Ineke: ‘Al mijn energie lekt weg en ik denk: daar gaan we weer. Ik word er moedeloos van. Toen heb ik, zoals altijd, het probleem toch maar weer naar mezelf toegetrokken’.

Patronen onderzoeken

Op dat moment in het gesprek met Ineke stel ik mijzelf de vraag welk patroon ik met Ineke nader zal onderzoeken. Zal ik ingaan op het patroon ‘in’ Ineke, op het patroon van Jan, of op het patroon tussen Ineke en Jan? Ook kunnen Ineke en ik onderzoeken in hoeverre het patroon tussen Jan en haar een patroon in het systeem weerspiegelt. Het zou, bijvoorbeeld, een organisatiepatroon kunnen zijn dat mensen neigen af te haken als het aankomt op verantwoordelijkheid nemen.

Ik leg Ineke deze mogelijkheden voor. Wat wil zij als eerste onderzoeken? Impliciet verbreed ik daarmee de manier waarop zij kan kijken naar de gebeurtenis en de vraag die zij mij voorlegt. Ook nodig ik haar daarmee uit medeverantwoordelijkheid te nemen voor het coachingsproces. Dit helpt ons op het moment dat we in een latere fase van de coaching reflecteren op haar manier van verantwoordelijkheid nemen. En, zeker zo belangrijk, het is een stap naar verdere verheldering van het coachingscontract tussen Ineke en mij.

Ik zie dat Ineke aandachtig stilstaat bij de opties die ik haar voorleg. Zij buigt naar voren en zegt dat ze vooral getriggerd is door het patroon tussen haar en Jan. ‘Ik merk’, zegt ze, ‘dat ik dat een verrassend perspectief vind. Zo heb ik nog niet eerder naar mijn probleem gekeken.’ Daarna wil ze graag nagaan in hoeverre dat wat er tussen hen speelt ook een organisatiedynamiek is.

Ik vraag haar terug te gaan naar het moment[1] waarop Jan in zijn papieren wegduikt. Wat gebeurt er dan tussen jullie twee? ‘Tja’, zegt Ineke, ‘dan is daar een groot zwart gat waarin ik helemaal in verdwijn’ Ineke vervolgt, ‘nu we het erover hebben, dat is het moment waarop ik besluit het initiatief naar me toe te trekken. Dat zwarte gat is er tussen Jan en mij, ,maar ook ín mij. Dan kan ik alleen maar denken: ‘daar gaan we weer’ en ik krijg een gevoel van moedeloosheid.

Spannende vragen stellen

Ik zeg: ‘Ineke verliest de moed’. Dat beaamt ze en ze zegt dat ze het confronterend vindt zich daar bewust van te worden. Ik vraag haar welke moed zij op te brengen heeft om niet haar eerste neiging te volgen en de taak op je zich te nemen, maar in plaats daarvan te aanvaarden dat er een zwart gat is tussen haar en Jan. ‘Als ik dat kan opbrengen,’ zegt Ineke, ‘dan zou ik Jan kunnen vragen wat er op dat moment in hem omgaat. En wat hij ervaart dat er tussen hem en mij gebeurt. Dat zou ik wel heel spannend vinden. Want misschien zegt hij iets wat ik helemaal niet fijn vind, of waar ik het absoluut niet mee eens ben.’

Ik geef Ineke in overweging dat ze als ze die vragen aan Jan stelt, samen met hem kan onderzoeken wat er allemaal speelt, bij Jan en bij de anderen in de dynamiek van het overleg. ‘Daar word ik enthousiast van’, zegt Ineke. Ze is bereid te aanvaarden dat het zwarte gat er is en dat samen met Jan onderzoeken. ‘Ik vind het wel eng,’ vervolgt ze, tegelijk voel ik mij vrijer. Ik kan alleen zulke vragen stellen als ik mijn oordeel over Jan loslaat. Deze aanpak vereist dat ik oprecht geïnteresseerd ben in wat er in hem omgaat en hoe dat bepaalt wat er tussen ons gebeurt.

Jezelf bevrijden

Door samen stil te staan bij wat er gebeurt, word je je bewust waarom er gebeurt wat er gebeurt. Pas dan kun je je bevrijden van het patroon dat jou gevangen houdt en de ander helpen hetzelfde te doen. Dan kan er wederkerigheid groeien tussen jou en de ander.

Ineke en ik spreken af dat ze gaat experimenteren met deze andere aanpak en in ons volgende gesprek vertelt over haar ervaringen. Dan zullen vast haar eigen patronen ter sprake komen. Ook zullen we dan onderzoeken in hoeverre verantwoordelijkheid mijden een systemisch patroon is in haar organisatie.
.............................

[1] Ik noem dat het Kairosmoment. Zie mijn boek: De kracht van niet-weten.

Steeman Louis, De kracht van niet-weten. Over leiderschap in een periode van transformatie (uitgave SOL BV, 2019)